Cần có hướng dẫn xử lý hậu quả pháp lý khi Tòa án áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Sau một thời gian Luật được triển khai trên thực tế, nhiều quy định đã phát huy hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, quá trình áp dụng cũng bộc lộ một số vấn đề cần được hướng dẫn thống nhất, trong đó có vấn đề giải quyết hậu quả pháp lý khi Tòa án quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Hiện nay, pháp luật chưa có hướng dẫn cụ thể về việc xử lý tố tụng sau khi Tòa án ra quyết định áp dụng biện pháp này, đặc biệt là việc có phải ban hành quyết định đình chỉ vụ án hình sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự hay không. Đây là vấn đề còn có nhiều cách hiểu khác nhau trong thực tiễn, cần được trao đổi.

Theo quy định hiện hành, việc đình chỉ vụ án ở giai đoạn xét xử được thực hiện theo Điều 282 Bộ luật Tố tụng hình sự. Cụ thể:

“Điều 282. Đình chỉ vụ án

1. Thẩm phán chủ tọa phiên tòa ra quyết định đình chỉ vụ án khi thuộc một trong các trường hợp:

a) Có một trong các căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 155 hoặc các điểm 3, 4, 5, 6 và 7 Điều 157 của Bộ luật này;

b) Viện kiểm sát rút toàn bộ quyết định truy tố trước khi mở phiên tòa.

Trường hợp vụ án có nhiều bị can, bị cáo mà căn cứ để đình chỉ vụ án không liên quan đến tất cả bị can, bị cáo thì có thể đình chỉ vụ án đối với từng bị can, bị cáo.

2. Quyết định đình chỉ vụ án phải ghi rõ lý do đình chỉ và các nội dung quy định tại khoản 2 Điều 132 của Bộ luật này.”

Điều luật này quy định các căn cứ để Tòa án đình chỉ vụ án và xác định hậu quả pháp lý của việc đình chỉ. Khi thuộc một trong các trường hợp luật định, Tòa án ban hành quyết định đình chỉ vụ án; đồng thời giải quyết các vấn đề liên quan như hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, xử lý vật chứng, án phí và các vấn đề tố tụng khác theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên tại thời điểm năm 2015, nhà làm luật chưa dự liệu được tình huống đình chỉ trong trường hợp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, điều luật cũng không có nội dung đình chỉ “trong trường hợp pháp luật có quy định khác”.

Trong khi đó, Luật Tư pháp người chưa thành niên lại có quy định riêng đối với trường hợp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Cụ thể, tại điểm h khoản 1 Điều 56 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng của Tòa án phải có nội dung "đình chỉ vụ án". Cụ thể, điều luật quy định:

“Điều 56. Quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

1. Quyết định về việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải có các nội dung chính sau đây:

…

h) Quyết định áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Trường hợp áp dụng thì nêu tên biện pháp xử lý chuyển hướng, thời hạn áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, thời hạn thực hiện nghĩa vụ, đình chỉ điều tra vụ án đối với bị can hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và việc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế, trả lại tài liệu, đồ vật đã tạm giữ (nếu có), việc xử lý vật chứng và các vấn đề khác có liên quan;

…

Như vậy, Luật đã xác định ngay trong quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải thể hiện nội dung đình chỉ vụ án.

Từ quy định nêu trên, hiện nay trong thực tiễn phát sinh hai quan điểm khác nhau về vấn đề này. Cụ thể:

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Mặc dù quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đã có nội dung đình chỉ vụ án theo điểm h khoản 1 Điều 56 của Luật Tư pháp người chưa thành niên, nhưng Tòa án vẫn phải ban hành thêm quyết định đình chỉ vụ án theo Điều 282 của Bộ luật Tố tụng hình sự bởi vụ án được khởi tố, truy tố theo trình tự, thủ tục của Bộ luật tố tụng hình sự, vì vậy trường hợp đình chỉ thì cũng phải đình chỉ theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Quan điểm này xuất phát từ việc Bộ luật Tố tụng hình sự là đạo luật quy định trình tự, thủ tục tố tụng hình sự; việc chấm dứt quá trình giải quyết vụ án cần được thực hiện bằng quyết định đình chỉ theo đúng hình thức, trình tự mà Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. Đồng thời, quyết định đình chỉ còn là căn cứ để giải quyết các hậu quả tố tụng khác phát sinh.

Quan điểm thứ hai cho rằng: Trong trường hợp này Tòa án chỉ cần ban hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà không cần ban hành thêm quyết định đình chỉ vụ án theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Lý do là Luật Tư pháp người chưa thành niên đã quy định bắt buộc quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải có nội dung đình chỉ vụ án. Mặt khác, quyết định này cũng đã giải quyết đầy đủ các nội dung cần thiết liên quan đến việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và chấm dứt việc giải quyết vụ án. Nếu tiếp tục ban hành thêm một quyết định đình chỉ vụ án sẽ dẫn đến tình trạng hai quyết định cùng xác định một hậu quả pháp lý, làm phát sinh thủ tục hành chính không cần thiết và có thể gây lúng túng trong thực tiễn áp dụng. Ngoài ra, để bảo vệ cho luận điểm này còn được thể hiện ở chỗ, hiện nay phần mềm Quản lý Tòa án đã cập nhật nội dung nhập Quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng ở mục “Bản án/Quyết định vụ án”. Vì vậy, một cách gián tiếp, nhà làm luật đã cho phép (thừa nhận) việc đình chỉ bằng quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Có thể thấy, cả hai quan điểm đều có cơ sở xuất phát từ các quy định của pháp luật hiện hành. Tuy nhiên, do chưa có văn bản hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền nên việc áp dụng trên thực tế có thể thiếu thống nhất giữa các Tòa án, ảnh hưởng đến tính đồng bộ trong hoạt động tố tụng.

Để bảo đảm áp dụng thống nhất Luật Tư pháp người chưa thành niên và Bộ luật Tố tụng hình sự, tác giả kiến nghị Tòa án nhân dân tối cao có văn bản hướng dẫn về hậu quả pháp lý khi Tòa án áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, đồng thời trong quá trình xem xét sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự cần xem xét bổ sung thêm tình huống đình chỉ vụ án quy định tại Điều 282 với nội dung: “người bị buộc tội được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng”. Việc có hướng dẫn thống nhất sẽ góp phần bảo đảm áp dụng pháp luật đồng bộ, hạn chế cách hiểu khác nhau và nâng cao hiệu quả thực thi các quy định mới về tư pháp người chưa thành niên.